Este
século trouxo novos descubrimentos para prolongar a vida, pero tamén para
destruíla.
O século XX será lembrado por tres grandes
innovacións:
- Uns medios de salvar, prolongar e mellorar a vida
sen precedentes.
- Uns medios, tamén sen precedentes, para destruír
esas vidas que se trata de salvagardar, que inclúen, por primeira vez o risco
de desaparición de toda a civilización mundial.
- Un coñecemento, igualmente sen precedentes, de nós
mesmos e do universo que nos rodea.
Estes tres formidables desenvolvementos foron posibles
pola ciencia e a tecnoloxía, unha espada con dous fíos.
Salvar, prolongar e mellorar a
vida humana.
Ata fai uns dez
mil anos, coa invención da agricultura e a domesticación de animais, a comida
para consumo humano limitábase a froitas e verduras, que crecían
espontaneamente no medio natural, e á caza. Pero a dispersión dos froitos
naturais era tal que a Terra non podía alimentar máis que a uns dez millóns de
habitantes.
Por contraste, ao final do século XX haberá seis mil
millóns de habitantes, o que quere dicir que o 99% de nós debemos a nosa
existencia á tecnoloxía agrícola e á ciencia, que leva factorías, xenética
animal, condutas, fertilizantes químicos, pesticidas, preservativos e novos
sistemas de arado que se combinan con irrigación e refrixeración en colectores,
trens especialmente acondicionados, almacéns e medios de conservación nos
fogares. Moitos dos máis espectaculares avances en tecnoloxía agrícola,
incluíndo a revolución verde, conseguíronse neste século.
Mediante o
saneamento urbano e rural, auga potable e outras medidas de limpeza, a aceptación
da teoría dos xermes como produtores de enfermidades, os antibióticos e outros
fármacos, a bioloxía xenética e molecular, a ciencia médica mellorou
notablemente a saúde e o benestar da xente en todo o mundo, pero especialmente
nos países desenvolvidos. A viruela foi
erradicada a nivel mundial, a zona da Terra onde predomina a malaria redúcese
ano tras ano, e as enfermidades, como a tose ferina, sarampión e polio, case
desapareceron nos nosos días.
Entre as máis
importantes invencións do século XX están os relativamente baratos métodos de
control da natalidade, que, por primeira vez, permiten ás mulleres manter un
control seguro no seu destino reprodutivo e axudan á emancipación da metade da
especie humana. Estes métodos permiten un marcado descenso no perigoso
incremento da poboación en moitos países sen requirir unha opresiva restrición
da actividade sexual.
Tamén é certo que a química e a radiación que producen
a nosa tecnoloxía induciu enfermidades novas e que teñen incidencia na
provocación do cancro. A proliferación de cigarros a nivel mundial leva a
estimar que se producen por esta causa tres millóns de mortes ao ano, todas
elas, naturalmente, evitables. A Organización Mundial da Saúde estima que para
o ano 2020 o número destas mortes de fumadores chegará a ser de dez millóns ao
ano.
Pero a tecnoloxía deunos moito máis do que
nos quita.
O signo máis elocuente disto é que a expectativa de vida en
Estados Unidos e Europa Occidental en 1901 era de 45 anos, mentres que hoxe
aproxímase aos 80, un pouco máis para as mulleres e un pouco menos para os
homes. A expectativa de vida é, probablemente, o máis efectivo indicador
individual da calidade de vida. Devandito isto, aínda existen mil millóns de
nós sen unha alimentación adecuada, e 40.000 nenos morren diariamente por falta
de asistencia e alimentos no noso planeta.
Por medio da
radio, a televisión, os magnetófonos, discos compactos, teléfonos, faxes e as
redes de información por computadores, a tecnoloxía cambiou drasticamente a
cara da cultura popular. Fixo posible os proles e os contras do entretemento a
nivel mundial, das corporacións multinacionais sen lealdade a ningún país
determinado ou grupos afíns transnacionales e cun acceso directo aos puntos de
vista políticos e relixiosos doutras culturas. Como vimos na moi atenuada
rebelión da praza de Tiananmen e a da Casa Branca en Moscova, os faxes,
teléfonos e redes de computadores poden ser poderosas ferramentas para os
levantamentos políticos.
A masiva
introdución no mercado nos anos corenta dos libros de peto trouxo a literatura
mundial e a personalidade dos grandes pensadores pasados e presentes da vida
cotiá de cada cidadán. Mesmo cando o prezo destes libros incrementouse
actualmente, aínda se dispón de grandes ofertas. En orde á consecución de
grandes audiencias, a televisión rebaixouse ao nivel de programas de baixo
relevo cultural, no canto de tratar de ensinar e inspirar aos seus
telespectadores.
Desde
sujetapapeles, bandas de goma, secadores de pelo, bolígrafos, lapis,
computadores, máquinas para ditar e copiar, batidoras eléctricas, microondas,
aspiradoras, máquinas de lavar vaixelas e roupa, secadores, enorme
despregamento de luces interiores e exteriores, ata automóbiles, avións,
maquinaria de ferramenta, estacións hidroeléctricas, fábricas de produción en
liña e un masivo equipo de construción, a tecnoloxía do noso século eliminou o
traballo penoso e creou máis tempo para recreo, alegrando a vida de moita
xente. Tamén cabe apuntar no haber da tecnoloxía o fin de moitas rutinas e
comportamentos que existían en 1901.
O uso da
tecnoloxía como salvadora de vidas difire dun país a outro. Estados Unidos, por
exemplo, ten o maior índice de mortalidade infantil dos países
industrializados. Hai máis novos negros no cárcere que nas escolas. Os seus
estudantes seguen unha rutina de aprendizaxe con pobres resultados en ciencias
xerais e matemáticas, se se lles compara con estudantes da mesma idade noutros
países.
A disparidade
dos ingresos reais entre ricos e pobres e o declive da clase media aumentou
marcadamente nos últimos 15 anos. A alta tecnoloxía industrial foi abandonando
as terras norteamericanas, polo que despois de liderar o mundo en case todos os
aspectos cara á metade de século, existen ao final del signos de declive nos
Estados Unidos.
A calidade do liderado ten moito que ver con isto,
pero tamén pode deberse á diminución da capacidade crítica en materia política
dos cidadáns.
Tecnoloxía
totalitaria
Os medios para facer a guerra, para realizar matanzas
en masa e para a aniquilación de pobos enteiros alcanzaron niveis sen
precedentes no século XX. En 1901 non había avións militares, nin mísiles, e a
máis poderosa artillería só podía alcanzar unas cantas millas e matar a un
puñado de persoas. No segundo terzo do século acumuláronse unhas 70.000 armas
nucleares. Moitas delas axustábanse en foguetes estratéxicos que as lanzaban
desde silos ou desde submarinos, cunha autonomía capaz de alcanzar virtualmente
calquera recuncho do mundo, sendo cada cabeza nuclear suficiente para destruír
de maneira total unha gran cidade. Hoxe, estados Unidos e a antiga Unión
Soviética atópanse no proceso dunha gran redución do armamento nuclear, tanto
en cabezas como en sistemas de lanzamento.
Pero, aínda que todos eses tratados, tanto Estados
Unidos como Rusia terán aínda poder nuclear suficiente como para destruír toda
a nosa civilización e, quizá, a especie humana.
Outros formidables arsenais nucleares están en
posesión do reino Unido, Francia, China e Israel, con Paquistán, India e moitas
outras nacións capaces de dispoñer de armas nucleares a curto prazo.
Por riba, as horrendas armas químicas e biolóxicas
están en moitas mans, e non todas responsables, no mundo. Nun século axitado
polo fanatismo, radicalismo ideolóxico e líderes tolos, esta acumulación de
armas letais non se compaxina ben cun plácido futuro para a humanidade. Máis de
150 millóns de persoas morreron durante o presente século en guerras ou
depuracións baixo ordes directas de líderes nacionais.
A nosa tecnoloxía chegou a ser tan poderosa que
podemos alterar o medio ambiente nunha gran escala e ameazar a moitas especies
sobre a Terra, incluída a nosa. Os gases contaminantes e os compostos de
bromina atacan perigosamente a protectora capa de ozono. A queima de
combustibles fósiles produce un quecemento global que ameaza con adquirir
perigosas proporcións para o final do século próximo. Destruímos un acre de
foresta cada segundo, e con iso exterminamos cada día a vida de moitas
especies. Ademais, acumulamos letais residuos radioactivos e químicos que
contribúen á choiva aceda, e é probable que haxa outros ataques da nosa
tecnoloxía ao medio ambiente que por agora descoñecemos e dos que, por tanto,
somos ignorantes.
O simple factor é que estamos a realizar experimentos
sen precedentes sobre o medio ambiente coa soa esperanza de que os problemas
que causen poidan ser liquidados por si mesmos, fiándonos da sabedoría da
natureza. A única nota positiva e brillante é o Protocolo de Montreal e os
subseguintes acordos internacionais, nos que as nacións industrializadas
comprométense á redución paulatina, ata a súa desaparición, da produción de
sustancias contaminantes que poidan atacar á capa de ozono. Pero a redución das
emisións de bióxido de carbono á atmosfera e a solución aos problemas da
acumulación de residuos químicos e radioactivos, así como outros da orde
ambiental, tiveron un lento progreso ata agora, o que leva a desconfiar da súa
pronta erradicación.
Vinganzas étnicas e xenofóbicas tiveron lugar
en cada continente, e producíronse intentos de aniquilación de grupos étnicos
enteiros, sendo os máis notables na Alemaña nazi, pero non menos importantes en
Ruanda, a antiga Iugoslavia e en moitas outras partes. A través da historia da
humanidade existiron tendencias similares, pero só o século XX dispuxo da
tecnoloxía necesaria para acometer as matanzas en masa. Os bombardeos
estratéxicos, os mísiles e a artillería de longo alcance teñen a vantaxe de que
os combatentes nunha guerra non han de chegar a enfrontarse cara a cara, coa
agonía que isto representa nos seus temores e remorsos. As súas conciencias non
se turban porque a tecnoloxía fai o seu traballo. O orzamento militar mundial
ao final de século é próximo ao billón de dólares, e ante isto ha de pensarse
cantos alimentos e artigos de primeira necesidade poderían comprarse para
grandes sectores de xente necesitada con tan só unha fracción desa cifra.
O século XX estivo marcado polo colapso de monarquías
e imperios e a alza de democracias, polo menos nominais, así como numerosas
ditaduras ideolóxicas e militares. Os nazis tiñan unha lista de xentes
reprobables condenadas a un exterminio sistemático: xudeus, homosexuais,
lesbianas, socialistas e comunistas, diminuídos físicos e mentais e persoas
orixinarias de África (que case non existían en Alemaña). No réxime militar
prol vida dos nazis, as mulleres estaban relegadas a kinder, küche, kirchen
(nenos, cociña e igrexa). Hai que imaxinar como sentiría un bo nazi nunha
sociedade como a norteamericana, que domina o planeta máis que calquera outro
país, e na que os xudeus, homosexuais, diminuídos e africanos de orixe teñen
todos os dereitos; os socialistas son, polo menos en principio, tolerados, e as
mulleres ocupan postos de traballo en cifras récord.
Thomas
Jefferson afirmou que unha democracia non era un réxime práctico se os cidadáns
non estaban educados para iso. Por moita protección que a xente poida ter na
Constitución e nas leis, Jefferson pensaba que sempre habería unha tentación
nos poderosos, os ricos e os faltos de escrúpulos de minar o ideal dun Goberno
outorgado polo pobo e dirixido por el.
O antídoto a isto é o apoio vigoroso á expresión de
puntos de vista, alfabetismo e cultura xeneralizados, debates positivos, unha
común familiaridade cos pensamentos críticos e escepticismo nos
pronunciamientos dos que teñen autoridade ata que non demostran as súas boas
intencións, que é, ademais, o eixo central dos métodos científicos.
Revelacións
científicas
Cada rama da ciencia experimentou espectaculares
avances no século XX.
- Os máis profundos fundamentos da física
foron revolucionados polas teorías especial e xeneral da relatividade e as
novas leis da mecánica. Foi o século no que a natureza dos átomos -con protones
e neutróns compoñendo un núcleo central e rodeados dunha nube de electróns-
comprendeuse por primeira vez; cando os compoñentes que constitúen os protones
e neutróns foron apreciados primeiramente e cando unha multitude de exóticas
partículas elementais de curta vida mostráronse ante a administración de
aceleradores de enerxía e raios cósmicos.
A fisión e a fusión fixeron posible a
consecución das armas nucleares, as centrais de enerxía de fisión (un avance de
incertos beneficios) e a perspectiva de centrais de enerxía de fusión. A
comprensión da decadencia da radioactividade fixo posible coñecer a idade da
Terra (uns 4.600 millóns de anos) e o tempo de orixe de vida no planeta, fai
uns 4.000 millóns de anos.
En geofísica
descubríronse as capas tectónicas, unha especie de cinta transportadora que
leva cos seus movementos da vida á morte baixo a cortiza terrestre e que se
move a unha media dunha polgada ao ano. As capas tectónicas son esenciais para
estudar e comprender a natureza e historia da composición e topografía do fondo
dos mares. Emerxeu un novo campo de xeoloxía
planetaria na que as formas externas e o interior da Terra poden ser comparadas
coas doutros planetas e as súas lúas, e a química das rocas doutros
mundos -determinada ben remotamente ou ben por traer mostras aos nosos
laboratorios, logradas polas naves espaciais ou pola caída de meteoritos que
agora se recoñece pertencen a eses mundos- pode ser comparada coa composición
das rocas terrestres.
A sismología sondou a estrutura
do interior profundo da Terra e descubriu baixo a cortiza terrestre unha capa
semilíquida, un centro de ferro líquido e outro sólido máis abaixo, todo o cal
debe ser explicado se desexamos coñecer o proceso de formación do noso planeta.
Algunhas extincións de vida no pasado poden ser comprendidas agora ante a
evidencia de innumerables bocas volcánicas que emerxían na superficie e xeraban
mares de lava que cubrían o que ata entón era terra sólida. Outras destrucións
de terra potencialmente habitable debíanse ao impacto de grandes cometas ou
asteroides próximos á Terra que incendiaban os ceos e cambiaban o clima. No
século próximo, como moito, estaremos en condicións de facer un inventarÍo de
cometas e asteroides e ver se algún deles ten o noso nome.
Un feito de
celebración científica é o descubrimento
da natureza e función do
ADN, a
molécula crave responsable da herdanza xenética nos humanos e na maioría das
plantas e animais. Aprendemos a ler o código xenético e puidemos realizar mapas
dun bo número de organismos nos que se detallan os xenes, coñecendo as funcións
que teñen ao seu cargo. Os expertos xenéticos están no bo camiño para facer un
mapa do xenoma humano, o que representará un acontecemento de extraordinaria
importancia, cun enorme potencial, tanto como para o bo como para o malo. O
aspecto máis significativo da historia do ADN é que o proceso fundamental da
vida pode comprenderse en termos físicos e químicos. Non parece estar implicada
no proceso unha forza vital sobrenatural, un espírito, unha alma. Como en neurofisiología, a
mente parece ser a expresión de millóns e millóns de conexións neuronais no
cerebro máis algunha química simple.
A bioloxía molecular permite
agora comparar dúas especies, xene por xene, bloque molecular por bloque
molecular, para descubrir o grao de relatividade. Estes experimentos
demostraron a profunda similitude de todos os seres da Terra e confirmaron as
relacións xerais previamente atopadas na evolución da bioloxía. Por exemplo, os
humanos e os chimpancés comparten o 99,6% dos seus xenes activos, confirmándose
así que os chimpancés son os nosos parentes máis próximos e que compartimos con
eles un recente devanceiro común.
Conduta
e linguaxe
No século XX, por
primeira vez, os investigadores viviron con outros primates, observando
coidadosamente as súas condutas nos seus hábitat naturais e descubrindo mostras
de compaixón, previsión, ética, técnicas de caza, pelexas de grupos, políticas,
manexo de ferramentas, manufacturas, nacionalismo rudimentario e moitas outras
características que, nun principio, críanse únicas do home. O debate sobre a
habilidade dos chimpancés sobre a linguaxe aínda continúa baixo estudo. Pero
hai un bomobo (chimpancé anano) en Atlanta chamado Kanzi que usa con facilidade
unha linguaxe simbólica de varios centenares de caracteres e que é autodidacto
na fabricación dalgunhas ferramentas.
Moitos dos máis resonantes avances en química
están conectados coa bioloxía, pero debo resaltar un que posúe a máis ampla
significación: comprendeuse a natureza das conexións químicas, as forzas que,
en física cuántica, determinan que átomos están dispostos a unirse con outros
átomos, ata que punto e cal é a súa configuración. Tamén se soubo que a
radiación aplicada nunhas non inverosímiis atmosferas primitivas da Terra e
outros planetas xera aminoácidos e outros compoñentes necesarios para a vida.
Achouse nos tubos de ensaio que os ácidos nucleicos e outras moléculas
reprodúcense por si mesmos e reproducen as súas mutacións. Todo isto levou a
que se obtivese no século presente un substancial progreso cara á comprensión
da orixe da vida. A maior parte da bioloxía pode reducirse á química, e a maior
parte desta, á física. Isto aínda non é completamente certo, pero o feito de
que exista unha porción de certeza é o acontecemento máis importante nos
esforzos por coñecer a natureza do universo.
A física e a química, axudadas polos máis
poderosos computadores sobre a Terra, trataron de entender os problemas e
características do clima e a circulación xeral na atmosfera terrestre. Estes
poderosos medios úsanse para avaliar as futuras consecuencias das continuas
emisións de CO2 e outros gases á atmosfera. Mentres tanto , e de maneira máis
sinxela, os satélites meteorolóxicos permiten efectuar predicións do tempo con
varios días de adianto, aforrando miles de millóns de dólares en perdas de
colleitas cada ano.
Ao principio do século XX, os astrónomos estaban
ancorados no fondo dun océano de aire turbulento e desistiron de seguir
buscando mundos distantes. Pero ao final do século, os grandes telescopios
permiten otear desde a órbita da Terra todos os ceos, con raios gamma, raios X,
luz ultravioleta, raios infravermellos e ondas de radio.
A primeira transmisión de radio de Marconi a
través do océano Atlántico sucedeu en 1901. Agora podemos manter comunicacións
por radio con catro naves espaciais detrás do límite coñecido do noso sistema
solar e escoitar as emisións naturais de radio desde distancias de 8 a 10.000
millóns de anos luz, así como o chamado fondo negro de radiación, que son os
residuos radioactivos do Big Bang, a vasta explosión que comezou a actual
configuración do universo.
Lanzáronse naves espaciais exploradoras para
estudar 70 mundos e aterraron en tres deles. O século viu a case mítica
aventura de enviar 12 seres humanos á Lúa e traelos sans e salvos, con preto de
cen quilos de rocas lunares. Naves robot confirmaron que Venus, debido a un
masivo efecto de invernadoiro, ten na súa superficie unha temperatura de case
900 graos Fahrenheit; que fai 4.000 millóns de anos, Marte tiña un clima
parecido á Terra; que moléculas orgánicas caen sobre a lúa de Saturno, Titán,
como un maná do ceo, e que os cometas están feitos de polo menos un cuarto de
materia orgánica.
Unha vasta galaxia
Catro das nosas naves
espaciais están aínda en camiño das estrelas. Descubríronse recentemente outros
planetas ao redor destas. Revelouse que o noso Sol está nun extremo remoto
dunha vasta galaxia composta por uns 400.000 millóns doutros soles. Ao comezo
do século críase que a única galaxia era a Vía Láctea, e agora que poden
existir 100.000 millóns doutras, rotando unha sobre outra porque son os
remanentes do Big Bang. Descubríronse exóticos habitantes do zoológico cósmico,
que non podían ser nin soñados, mesmo ao final do século, como púlsares ou
buracos negros, cuxa observación a distancia pode desentrañar os misterios das
máis complicadas preguntas que se fan os humanos achega da orixe, a natureza e
futuro do enteiro universo.
Quizá o subproducto máis impactante da
revolución científica foi facer cambalear moitas de nosas máis queridas e
arraigadas crenzas. O coidado proscenio antropocéntrico dos nosos antepasados
foi substituído por un universo frío, inmenso, indiferente, no que os humanos
están relegados á escuridade. Pero eu podo ver en todo o proceso o xurdimento
nas nosas conciencias dun universo dunha magnificencia, dun elegantemente
intrincado orde, máis aló de todo o que os nosos antepasados podían imaxinar. E
se se entende o universo como un simple conxunto de leis naturais, os que cren
en Deus poden atribuír esas marabillosas leis a unha razón divina que preside
toda a natureza. O meu propio punto de vista é que é moito mellor entender o
universo como realmente é que pretender o universo que nós desexamos que sexa.
O que nós
adquiramos a suficiente comprensión e sabedoría para entender as revelacións
científicas do século XXI haberá de ser o maior desafío.
5/08/2017 07:13:00 p. m.
Alejandro Fernández Meiriño
